Киберфирибгарлик тобора мураккаблашмоқда: жиноятчилар сохта давлат сайтлари, зарарли мобил иловалар, машҳур шахслар иштирокидаги дипфейклар ва “кафолатланган даромад” ваъда қилувчи инвестиция таклифларидан фойдаланмоқда. Кўп ҳолларда схема криптоактивдан эмас, оддий қўнғироқ, ҳавола ёки Telegram орқали юборилган файлдан бошланади.

Ўзбекистонда рақамли молиявий хизматлар ва криптоактивлар бозори кенгайиши билан бирга киберхавфсизлик масаласи ҳам долзарблашмоқда. Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги маълумотига кўра, 2025 йилда расмий криптоактивлар айланмаси 2 млрд доллардан ошган, регулятор эса 3 мингдан ортиқ ноқонуний интернет-ресурсни блоклаш бўйича мурожаат қилган.

Кибержиноятлардан кўрилаётган зарар ҳам катта. 2025 йилнинг ўзида Тошкент шаҳрида 16 мингдан ортиқ кибержиноят қайд этилган ва фуқароларга қарийб 2 трлн сўм зарар етказилган. Сўнгги беш йилда рақамли соҳадаги жиноятлар сони 11 бараварга кўпайган.

Муҳим жиҳат: “криптофирибгарлик” ҳар доим криптовалюта сотиб олишдан бошланмайди. Фирибгар аввал банк ходими сифатида қўнғироқ қилиши, сохта давлат сайтига ҳавола юбориши ёки Telegram орқали зарарли файл жўнатиши мумкин.

Сохта сайт ва APK-файллардан эҳтиёт бўлинг

Ўзбекистонда давлат хизматлари порталига ўхшатиб ясалган сохта сайт орқали фуқароларга “компенсация” ваъда қилиниб, банк карта маълумотларини киритиш сўралган ҳолат ҳам қайд этилган. Манба маълумотига кўра, ушбу схема оқибатида 456 киши жабр кўрган, зарар 1 млрд сўмдан ошган.

Бошқа ҳолатларда Telegram орқали фойдали дастур ёки ҳужжат кўринишида APK-файллар тарқатилган. Бундай зарарли иловалар SMS-хабарлар ва бошқа маълумотларга кириш ҳуқуқини олиб, картадаги маблағларни ўғирлаш учун ишлатилиши мумкин.

2026 йилда ИИВ ва Марказий банк ҳамкорлигидаги тизим орқали жиноятларга алоқадор 18 838 та банк картаси блокланган.

Дипфейкка ҳам ишониб кетманг

Сунъий интеллект ёрдамида инсоннинг юзи, овози ва ҳатто видеодаги нутқини реалга жуда яқин тарзда сохталаштириш мумкин. Шу сабабли машҳур шахс, амалдор ёки блогернинг инвестиция лойиҳасини тавсия қилаётган видеоси ўз-ўзидан унинг ҳақиқийлигини исботламайди.

Фирибгарлар ишонч уйғотиш учун расмий сайт, банк иловаси ёки давлат ташкилотининг Telegram-канали дизайнини ҳам нусхалаши мумкин.

“Ўз кўзим билан кўрдим — демак рост” деган ёндашув энди етарли эмас. Манзил, аккаунт, телефон рақами ва маълумотни мустақил равишда текшириш зарур.

Фирибгарликнинг 7 та асосий белгиси

1. Кафолатланган юқори даромад ва хавфсиз фойда ваъда қилиниши.
2. “Фақат бугун”, “дарҳол тўланг”, “аккаунтингиз блокланади” каби шошилинч босим.
3. Пароль, SMS-код, 2FA-код ёки seed-ибора сўралиши.
4. Номаълум шахсдан кутилмаган ҳавола ёки APK-файл келиши.
5. Пул ёки “ютуқ”ни олиш учун аввал комиссия тўлаш талаб қилиниши.
6. Интернетда янги танишган шахснинг кутилмаган инвестиция таклифи.
7. Таклифнинг ишончлилигига ягона далил сифатида машҳур инсоннинг исми ёки видеоси кўрсатилиши.

Агар пулни ўтказиб бўлган бўлсангиз нима қилиш керак?

Бундай вазиятда вақтни йўқотмаслик муҳим. Банк картаси ёки ҳисоб маълумотлари ошкор қилинган бўлса, дарҳол банкнинг расмий алоқа канали орқали мурожаат қилиш зарур.

Ёзишмалар, телефон рақамлари, ҳаволалар, скриншотлар, тўлов маълумотлари, криптоҳамён манзили ва транзакция идентификаторларини ўчирмасдан сақлаш керак — улар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар учун далил бўлиши мумкин.

Пароль, SMS-код ва 2FA-кодни ҳеч кимга берманг. Telegram орқали келган номаълум APK-файлни ўрнатманг. Пул ўтказишдан олдин бир неча дақиқа тўхтаб, маълумотни расмий манбадан қайта текшириш — энг оддий ва самарали ҳимоя чораларидан бири.