Allergiya dunyoda deyarli har uchinchi insonda uchraydi. Gullash mavsumida u kuchayadi va odatiy hayotga xalaqit beradi. Gazeta allergolog Stefaniya Katsamaki bilan allergiya nega ko‘proq uchrayotgani, holatni qanday engillashtirish va kasallik rivojlanishi xavfini qanday kamaytirish mumkinligi haqida suhbatlashdi.

Bahorda ko‘pchilik tez-tez aksirish, burun oqishi, ko‘z qichishi yoki yo‘taldan shikoyat qila boshlaydi. Bu alomatlar ko‘pincha mavsumiy infektsiyalar yoki charchoq bilan bog‘lanadi. Biroq sabab allergiya — bugungi kunda deyarli har uchinchi insonda uchraydigan va hayot sifatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadigan kasallik bo‘lishi ham mumkin. Allergiya faqat bolalikda emas, balki avval bu muammoga duch kelmagan kattalarda ham paydo bo‘lishi mumkin.

Allergiya nima, u nima uchun tobora kengayib bormoqda, shahar aholisi nega qishloq aholisiga nisbatan ko‘proq aziyat chekadi, undan butunlay qutulish mumkinmi va mavsumiy avj olish paytida simptomlarni qanday engillashtirish mumkin — bu haqda allergolog shifokor Stefaniya Katsamaki tushuntirib beradi.

Immunitet «xatosi»: allergiya qanday paydo bo‘ladi?

Allergiya — immun tizimining ko‘pchilik uchun xavfsiz bo‘lgan moddalarga nisbatan g‘ayritabiiy reaktsiyasidir. Oddiy holda immunitet organizmni viruslar, bakteriyalar va boshqa tahdidlardan himoya qiladi. Ammo allergiyada u o‘simlik changi, uy changi, hayvon juni yoki oziq-ovqat kabi oddiy moddalarni xavf sifatida qabul qilib, himoya reaktsiyasini ishga tushiradi. Stefaniya Katsamakining so‘zlariga ko‘ra, allergiya aslida immun tizimining «xatosi» hisoblanadi.

Allergiya paydo bo‘lishining aniq sababini aytish qiyin. Ko‘p hollarda u bir nechta omillar yig‘indisi natijasida yuzaga keladi. Asosiy omillardan biri — irsiyat. Agar ota-onalardan biri allergiyaga ega bo‘lsa, bolada uning rivojlanish ehtimoli taxminan 30−50 foizni tashkil qiladi. Ikkalasida ham allergik kasalliklar mavjud bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 60−80 foizgacha oshadi.

Allergiya rivojlanishida ichak mikroflorasi va organizmning himoya to‘siqlari — teri hamda shilliq qavatlar holati katta ahamiyatga ega. Ular potentsial allergenlar bilan birinchi bo‘lib to‘qnashadi va ko‘p jihatdan immun tizimining javobini belgilaydi. Mikrofloradagi buzilishlar virusli, bakterial yoki zamburug‘li infektsiyalar, shuningdek antibiotiklarni noto‘g‘ri yoki ko‘p qo‘llash natijasida kelib chiqishi mumkin.

Ichak salomatligi uchun muhim omillardan biri — muvozanatli ovqatlanishdir.

«Ovqatlanish xilma-xil bo‘lishi kerak. Tibbiy ko‘rsatmalarsiz juda qat’iy cheklovlar zarar etkazishi mumkin. Organizm ayrim mahsulotlarsiz yashashga ko‘nikib qoladi va vaqt o‘tishi bilan ularni qanday qabul qilganini „unutishi“ mumkin. Keyinchalik ular ratsionga qayta kiritilganda, immun tizimi ularni begona modda sifatida qabul qilib, noxush reaktsiya berishi ehtimoli bor», — deya tushuntiradi Stefaniya Katsamaki.

Shifokor ta’kidlashicha, allergik reaktsiyalar paydo bo‘lishiga inson hayotining ilk yillarida immun tizimi shakllanishi bilan bog‘liq jarayonlar katta ta’sir ko‘rsatadi — bu uning faol «sozlanish» davridir. Bunda bolani oziqlantirish turi (ko‘krak suti yoki sun’iy), bolalikda o‘tkazilgan infektsiyalar, shuningdek, umumiy hayot tarzi muhim ahamiyatga ega. Hatto tug‘ilish usuli ham ta’sir qiladi: tabiiy tug‘ruqda bola ona mikroflorasini oladi va bu immun tizimining to‘g‘ri shakllanishiga yordam beradi, kesar kesimida esa bu jarayon cheklanadi.

«Inson uchun, ayniqsa bolalikda, tashqi muhit bilan aloqa juda muhim. Ortiqcha sterillik foyda keltirmaydi. Bola tashqi muhitning turli omillari, jumladan ehtimoliy allergenlar bilan bosqichma-bosqich tanishib borishi kerak. Bu immun tizimining to‘g‘ri reaktsiyasi shakllanishiga yordam beradi. Agar bunday aloqa kam bo‘lsa, allergiya rivojlanish xavfi oshadi», — deydi allergolog.

Ko‘pchilik allergiya faqat bolalikda paydo bo‘ladi deb hisoblaydi, ammo amalda u kattalar va keksa yoshdagilarda ham uchraydi. Bu immun tizimining atrof-muhitga reaktsiyasi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi bilan bog‘liq.

Stefaniya Katsamakining so‘zlariga ko‘ra, allergiya rivojlanishi xavfi irsiy moyillikka ega bo‘lganlarda, havosi iflos shaharlarda yashovchilarda, chekuvchilarda va ish faoliyati davomida allergenlar bilan tez-tez to‘qnashadiganlarda yuqoriroq bo‘ladi.

Nega allergik kasalliklarga ega odamlar ko‘paymoqda?

So‘nggi o‘n yilliklarda bolalar orasida ham, kattalar orasida ham allergik kasalliklar bilan og‘riyotganlar soni sezilarli darajada oshdi. Evropa allergiya va klinik immunologiya akademiyasi ma’lumotiga ko‘ra, bugungi kunda dunyo aholisining taxminan 30 foizi allergiyadan aziyat chekmoqda — ya’ni deyarli har uchinchi inson. 2050 yilga borib esa aholining yarmidan ko‘pi allergiyaning biror turiga ega bo‘lishi mumkin.

Stefaniya Katsamaki bu tendentsiyani, avvalo, hayot tarzining o‘zgarishi va atrof-muhit sharoitlarining yomonlashuvi bilan bog‘laydi. Havo ifloslanishi, chiqindilar, sanoat changi va kimyoviy moddalar nafas yo‘llari shilliq qavatiga ta’sir qilib, organizmni allergenlarga nisbatan sezgirroq qiladi. Natijada hatto oz miqdordagi chang yoki o‘simlik changi ham kuchli allergik reaktsiya chaqirishi mumkin.

Bundan tashqari, yirik shaharlarda «shahar issiqlik oroli» deb ataluvchi hodisa kuzatiladi. Asfalьt, beton va zich qurilish ko‘pligi sababli shahardagi havo harorati atrof hududlar va qishloqlarga nisbatan ancha yuqori bo‘lishi mumkin. Bu ayniqsa iliq fasllarda yaqqol seziladi. Yuqori harorat va quruq havo o‘simliklar gullash davrini uzaytiradi, chang tarqalishini kuchaytiradi va uning havodagi kontsentratsiyasini oshiradi. Natijada o‘simlik changlari yanada faollashib, allergik reaktsiyalar kuchayishi mumkin.

«Shahar muhitida bolalar va kattalar mikroorganizmlar, hayvonlar va tabiat bilan kamroq aloqa qiladi. Bu esa immunitetning shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘proq „steril“ sharoitda immun tizimi to‘g‘ri rivojlanishi uchun kerakli tabiiy omillarni kamroq oladi. Shu sabab allergiya megapolislarda qishloqlarga nisbatan ko‘proq uchraydi», — deydi Stefaniya Katsamaki.

Allergik kasalliklar ko‘payishiga ovqatlanish ham ta’sir qiladi. Qayta ishlangan mahsulotlar, oziq-ovqat qo‘shimchalari, konservantlar va rang beruvchilarni ko‘p iste’mol qilish immun tizimi va ichak mikroflorasi faoliyatini o‘zgartirishi mumkin. Yangi sabzavot va mevalar hamda tabiiy mahsulotlar etishmasligi ham allergiya xavfini oshiradi.

Stress ham muhim omillardan biri hisoblanadi. Uzoq davom etuvchi ruhiy zo‘riqish, uyqusizlik va yuqori yuklama organizmning himoya mexanizmlarini zaiflashtiradi va allergik reaktsiyalarning paydo bo‘lishi yoki kuchayishiga olib kelishi mumkin.

Allergiya kelib chiqishi sabablari

Allergiya yagona kasallik emas, balki turli holatlar guruhidir. Ularni umumiy mexanizm — organizmning ma’lum moddalarga yuqori sezgirligi birlashtiradi. Bu moddalar allergenlar deb ataladi va ular atrof-muhitdagi deyarli har qanday modda bo‘lishi mumkin.

«Bir xil allergen turli odamlarda turlicha namoyon bo‘ladi. Birida faqat burun oqishi kuzatilsa, boshqasida unga ko‘z yoshlanishi va tomoq qichishi qo‘shiladi, yana birida esa shu allergen bronxial astmaga sabab bo‘lishi mumkin. Bu organizm xususiyatlari va immun tizimining qanday reaktsiya qilishiga bog‘liq», — deydi Stefaniya Katsamaki.

Allergen organizmga qanday yo‘l bilan — nafas yo‘llari orqali, oziq-ovqat orqali, teri orqali yoki dori vositalari orqali tushishiga qarab, allergiyaning turli shakllari ajratiladi.

Eng ko‘p uchraydigan turlardan biri — o‘simlik changiga allergiya. U daraxtlar, o‘tlar va yovvoyi o‘simliklar changiga organizm reaktsiyasi bilan bog‘liq. Gullash davrida chang zarrachalari havoga tarqalib, nafas yo‘llariga tushadi va shilliq qavatlarda yallig‘lanishni keltirib chiqaradi. Bu reaktsiya chang kontsentratsiyasi, ob-havo sharoiti va organizmning individual sezgirligiga bog‘liq. Odatda u burun oqishi, aksirish, burun bitishi, ko‘z qichishi, yo‘tal va nafas olish qiyinlashishi bilan namoyon bo‘ladi.

Yana bir keng tarqalgan tur — maishiy allergiya. U inson doimiy ravishda duch keladigan uy sharoitidagi allergenlar ta’sirida rivojlanadi. Bularga uy changi, chang kanalari, hayvonlar juni va epiteliysi, mog‘or zamburug‘lari kiradi. Bu allergenlar ayniqsa xavfli, chunki inson ular bilan har kuni, hatto bilmagan holda ham to‘qnashadi.

Maishiy allergiya ko‘pincha uzoq davom etadi va yil davomida kuzatiladi. Bunda asosiy alomat allergik rinit bo‘lib, u ba’zan bronxial astmaga o‘tishi mumkin.

Shuningdek, oziq-ovqat allergiyasi ham keng tarqalgan. U sut, tuxum, yong‘oq, baliq, dengiz mahsulotlari, don mahsulotlari va ayrim mevalar kabi muayyan mahsulotlarga nisbatan reaktsiya sifatida yuzaga keladi. Oziq-ovqat qo‘shimchalari va konservantlar ham allergiya chaqirishi mumkin. Bolalarda bu tur ayniqsa ko‘p uchraydi, chunki ularning immun va hazm tizimi hali shakllanib ulgurmagan bo‘ladi. Katta yoshda esa u avval o‘tkazilgan kasalliklar, ovqatlanish o‘zgarishi yoki gormonal o‘zgarishlardan keyin ilk bor paydo bo‘lishi mumkin. Alomatlar terida toshma, qichishish, lab va ko‘z qovoqlarida shish, qorin og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi yoki ichak faoliyati buzilishi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ayrim hollarda anafilaktik reaktsiya ham rivojlanishi mumkin — bunda alomatlar odatda mahsulot iste’mol qilinganidan so‘ng darhol paydo bo‘ladi.

Ko‘pincha bemorlarda insekt allergiya ham aniqlanadi. U asalari, ari, qovog‘ari, chivin yoki chumoli kabi hasharotlar chaqishi natijasida yuzaga keladi. Allergik reaktsiya hasharotning so‘lagi yoki zahri organizmga tushishi bilan rivojlanadi. Ko‘pchilikda faqat mahalliy qizarish, shish va qichishish kuzatiladi. Allergiyasi borlarda esa reaktsiya kuchliroq bo‘lib, zaiflik, bosh aylanishi, nafas qisishi yoki holatning keskin yomonlashishi bilan kechishi mumkin. Ayniqsa bunday alomatlarga bolalar va allergik kasalliklari bor odamlarda jiddiy e’tibor qaratish lozim.

Shuningdek, dori vositalariga allergiya — medikamentlarga yuqori sezgirlik ham uchraydi. U ko‘pincha antibiotiklar, og‘riq qoldiruvchi va yallig‘lanishga qarshi preparatlar, vitaminlar hamda ayrim surunkali kasalliklar uchun qo‘llanadigan dorilar ta’sirida paydo bo‘ladi.

Dori allergiyasi hatto avval yaxshi qabul qilingan preparatni qayta qabul qilishda ham yuzaga kelishi mumkin. Uning xavfi shundaki, namoyon bo‘lishi oldindan aniq bo‘lmaydi — engil teri toshmasidan tortib, shoshilinch tibbiy yordam talab qiladigan og‘ir holatlargacha etishi mumkin. Shuningdek, ayrim hollarda vaktsina tarkibidagi komponentlarga (masalan, antibiotiklar, tovuq oqsili yoki achitqi) sezgirlik bo‘lsa, emlashdan keyin ham allergik reaktsiya kuzatilishi mumkin.

Kamroq hollarda tashqi muhitning jismoniy omillariga — sovuq yoki quyosh nurlariga allergik reaktsiyalar uchraydi. Masalan, sovuqqa allergiya past harorat ta’sirida terida qichishuvchi qizil pufakchalar va shishlar paydo bo‘lishi bilan namoyon bo‘ladi. Quyoshga allergiya (fotodermatoz) esa ulьtrabinafsha nurlanishga javob sifatida rivojlanib, terida toshmalar va pufakchalar paydo bo‘lishiga olib keladi. Parfyumeriya, ayrim krem va malhamlar terining sezgirligini oshirib, ayniqsa uzoq vaqt quyoshda bo‘lganda alomatlarni kuchaytirishi mumkin.

«Bir insonda bir vaqtning o‘zida bir nechta allergiya turi bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘simlik changiga ham, ayrim oziq-ovqat mahsulotlariga ham. Shuning uchun alomatlar paydo bo‘lganda o‘zboshimchalik bilan davolanmaslik, balki sababni aniqlab, to‘g‘ri davolashni tanlash muhim», — deydi Stefaniya Katsamaki.

Mavsumiy allergiya yoki pollinoz: alomatlar

Ko‘pchilik bahor-yoz oylarida burun oqishi, aksirish va ko‘z qichishini sezadi. Bunday hollarda sabab ko‘pincha mavsumiy allergiya — pollinoz bo‘ladi. U o‘simliklar gullash davridagi changga organizm reaktsiyasi sifatida yuzaga keladi.

«Bizning mintaqada gullash mavsumi ancha erta — fevralь o‘rtalaridan boshlanib, butun bahor va yoz davom etadi, kuzning ikkinchi yarmida yakunlanadi. Shuning uchun ko‘pchilikda allergiya alomatlari bir necha oy davomida saqlanib qoladi», — deydi mutaxassis.

Mavsumiy allergiyani ko‘pincha o‘tlar, yovvoyi o‘simliklar va ayrim daraxtlar qo‘zg‘atadi. Har bir hududda allergenlar turi iqlim va o‘simliklar tarkibiga qarab farq qiladi. O‘zbekiston sharoitida eng keng tarqalgan allergenlar qatoriga shuvoq, ambroziya, dala o‘tlari, chinor, qayin, qandag‘och, o‘rmon yong‘og‘i va terak kiradi.

Ba’zan mavsumiy allergiyani shamollash bilan adashtirishadi. Biroq ular o‘rtasida farqlar bor. Stefaniya Katsamaki ta’kidlashicha, allergiyada odatda harorat ko‘tarilmaydi, ammo burun va ko‘zda kuchli qichishish, aksirish va burun oqishi haftalar davomida saqlanishi mumkin. Shamollash esa ko‘pincha isitma va umumiy holsizlik bilan kechib, bir necha kunda o‘tib ketadi.

«Allergiya alomatlari quruq va shamolli ob-havoda kuchayishi mumkin, chunki bunda chang havoda faol tarqaladi. Yomg‘irdan keyin esa uning kontsentratsiyasi kamayadi va inson holati vaqtincha yaxshilanishi mumkin», — deb qo‘shimcha qildi shifokor.

Allergiya qanday aniqlanadi va davolanadi?

Allergiyani tasdiqlash va aniq allergenni belgilash uchun shifokorlar bir nechta diagnostika usullaridan foydalanadi. Odatda tekshiruv bemorni batafsil so‘rov qilishdan boshlanadi. Shifokor alomatlar qachon paydo bo‘lishini, qaysi faslda kuchayishini, ularning oziq-ovqat, hayvonlar yoki tashqi muhit omillari bilan bog‘liqligini aniqlaydi. Bu ma’lumotlar allergiya tabiatini taxmin qilish va keyingi tekshiruv usullarini tanlashga yordam beradi.

Eng ko‘p qo‘llaniladigan usullardan biri — teri allergoprobalaridir. Bu jarayonda, odatda qo‘l terisiga ehtimoliy allergenlarning oz miqdori surtiladi va 15−20 daqiqa davomida organizm reaktsiyasi kuzatiladi. Agar qizarish, shish yoki qichishish paydo bo‘lsa, bu muayyan moddaga sezgirlik borligini ko‘rsatadi. Bu usul tezkor va ma’lumotga boy hisoblanadi, chunki bir vaqtning o‘zida bir nechta allergen tekshirilishi mumkin.

Teri testlaridan tashqari, qon tahlillari ham tayinlanishi mumkin. Ular allergoprobalardan farqli ravishda turli allergenlarga nisbatan maxsus antitanalar darajasini aniqlash imkonini beradi. Bu usul teri testlarini o‘tkazish mumkin bo‘lmagan holatlarda — masalan, og‘ir teri kasalliklarida, kichik yoshli bolalarda yoki ayrim dori vositalari qabul qilinayotganda qo‘llaniladi. Sabab aniqlangandan keyin davolash belgilanadi.

Allergiyani davolash odatda uchta asosiy uslubni o‘z ichiga oladi. Birinchi navbatda allergen bilan aloqani istisno qilish yoki imkoni boricha kamaytirish tavsiya etiladi. Masalan, o‘simlik changiga allergiya bo‘lganda, nam tozalashni ko‘paytirish, gullash davrida derazalarni yopiq saqlash, niqob va havo filьtrlaridan foydalanish tavsiya etiladi.

Ikkinchi usul — simptomatik davolash. Buning uchun antigistamin dorilar, gormonal burun spreylari, ko‘z tomchilari va ingalyatorlar qo‘llaniladi. Ular qichishish, burun oqishi va shilliq qavat shishi kabi alomatlarni engillashtiradi, ammo kasallik sababiga ta’sir qilmaydi.

Uchinchi va eng samarali usul — allergen-spetsifik immunoterapiya (allergenga xos immunoterapiya) (ASIT). U immun tizimining reaktsiyasini o‘zgartirishga qaratilgan. Bu usulda allergenning kichik dozalari shifokor nazorati ostida asta-sekin organizmga kiritiladi. Vaqt o‘tishi bilan unga sezgirlik kamayishi, alomatlar esa engillashishi mumkin. Aslida, bu immun tizimini allergenga «o‘rgatish» jarayonidir, shu tariqa unga asta-seknilik bilan allergenga ko‘nikishda yordam beriladi.

ASIT allergiya kechishiga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsata oladigan kam sonli usullardan biri hisoblanadi. Stefaniya Katsamakining aytishicha, u uzoq davom etuvchi remissiyaga erishish imkonini beradi — ayrim hollarda 10−15 yil davomida alomatlar deyarli kuzatilmasligi mumkin. Biroq bu usul barcha bemorlarga mos kelmaydi, u faqat o‘simlik changi, uy changi, mog‘or zamburug‘lari yoki hayvon juni va epiteliysiga allergiyasi tasdiqlanganlarga tavsiya etiladi.

Profilaktika va foydali odatlar

Allergiyaning oldini olish mumkin emas, ammo uning rivojlanish xavfini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.

«Eng muhimi — bolani allergenlardan yashirish emas, balki ular bilan o‘z vaqtida tanishtirish. Masalan, tuxum va eryong‘oqni taxminan olti oylikdan ratsionga kiritish oziq-ovqat allergiyasi xavfini kamaytiradi. Ilk haftada sigir sutiga asoslangan aralashmalardan voz kechib, ko‘krak sutini ustuvor qilish kerak. Agar buning imkoni bo‘lmasa, yuqori darajada gidroliz qilingan oqsilga asoslangan aralashmalar tavsiya etiladi», — deb maslahat beradi Stefaniya Katsamaki.

Shifokor, shuningdek, profilaktika choralari qatoriga homilador ayolning muvozanatli ovqatlanishi, etarli miqdorda baliq iste’moli, astma bilan og‘rigan homiladorlarda D vitamini qabul qilish, asossiz kesar kesimidan voz kechish, bolalikda antibiotiklarni ehtiyotkorlik bilan qo‘llash va xavf guruhidagi bolalarda hayotining ilk kunlaridan teriga namlovchi vositalarni muntazam qo‘llashni kiritadi.

Profilaktikaning asosiy usullaridan biri — allergenlar bilan aloqani kamaytirish. Faol gullash mavsumida o‘simlik changlari kontsentratsiyasi ayniqsa yuqori bo‘ladigan quruq va shamolli ob-havoda ko‘chada kamroq bo‘lish tavsiya etiladi. Uyga qaytgach yuvinish, burunni tozalash, kiyimni almashtirish va dush qabul qilish orqali teri va sochdagi chang zarrachalarini yo‘qotish mumkin.

Doimiy nam tozalash, havo tozalagichlardan foydalanish va xonada optimal namlikni saqlash uydagi allergenlar miqdorini kamaytirishda yordam beradi. Allergiya avj olish mavsumida xona havosini ertalab yoki kechqurun shamollatish tavsiya etiladi, bu paytlarda o‘simlik changlari kontsentratsiyasi odatda pastroq bo‘ladi.

«Eng ko‘p uchraydigan xatolardan biri — hammasi o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi degan ishonch. Allergiyada bunday emas: har bir mavsumda u kuchayishi mumkin. Ko‘pchilik allergenni aniqlamay, faqat alomatlarni bosish bilan cheklanadi. Shuningdek, „jigarni tozalash“ yoki „qonni tozalash“ kabi samarasiz usullar ham qo‘llaniladi, ular yordamida allergiyani organizmdan „yuvib chiqarib yubormoqchi“ bo‘lishadi. Eng to‘g‘ri yo‘l — allergolog shifokorga murojaat qilib, individual davolash va profilaktika choralarini tanlash», — deydi Stefaniya Katsamaki.

Uning fikricha, to‘g‘ri yondashuv allergiyani nazorat qilish va hatto avj olish davrida ham odatiy hayot tarzini saqlab qolish imkonini beradi.