Савол: Кредитга автомашиналар сотиб олиб, уларни кредит муддатига суғурта қилдирганман. Кредитни шартномада белгиланган муддатдан икки йил олдин тўлиқ тўладим. Фойдаланилмаган давр учун суғурта мукофотининг бир қисмини қайтариб олишим мумкинми?

Жавоб: Фуқаролик кодексининг 948-моддасига мувофиқ, суғурта шартномаси кучга кирганидан кейин суғурта ҳодисаси юз бериши эҳтимоли йўқолса ва суғурта хавфи суғурта ҳодисасидан бошқа сабабларга кўра тугаса, шартнома муддатидан олдин бекор бўлади.

Бундай ҳолатда суғурталовчи суғурта мукофотининг суғурта амалда бўлган даврга мутаносиб қисмини ўзида олиб қолиш ҳуқуқига эга. Қолган қисмни қайтариш масаласи суғурта шартномаси, суғурта қоидалари ва суғурта хавфи амалда ҳақиқатан тугаган-тугамаганига қараб ҳал қилинади.

Кредитнинг муддатидан олдин тўланиши ҳар доим ҳам суғурта хавфи автоматик равишда тугади, дегани эмас. Масалан, суғурта шартномаси фақат кредиторнинг манфаатини эмас, балки автомашинанинг шикастланиши ёки йўқолиши хавфини ҳам қамраб олган бўлиши мумкин.

Суғурта мукофотининг қолган қисми автоматик равишда қайтарилмайди. Суғурталовчига ёзма ариза бериб, кредит тўлиқ ёпилганлиги ҳақидаги банк маълумотномаси ва суғурта шартномасини тақдим этиш керак.

Агар суғурта қилдирувчи хавф тугамаган бўлса-да, шартномадан ўз хоҳиши билан муддатидан олдин воз кечса, тўланган суғурта мукофоти, шартномада бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, қайтарилмайди.

Савол: Кичик тадбиркорлик субъекти иқтисодий судга даъво аризаси киритмоқчи. Давлат божини тўлашда имтиёз мавжудми?

Жавоб: «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ, кичик тадбиркорлик субъектлари ўзлари амалга оширадиган тадбиркорлик фаолияти доирасида иқтисодий судларга мурожаат қилганда қонунда кўрсатилган айрим аризалар бўйича белгиланган давлат божи ставкасининг 50 фоизини тўлайди.

Мазкур тартиб, жумладан:

• мулкий хусусиятга эга даъво аризаларига;
• номулкий хусусиятга эга даъво аризаларига;
• хўжалик шартномасини тузиш, ўзгартириш ёки бекор қилиш вақтида келиб чиққан низолар бўйича аризаларга;
• қонунда алоҳида кўрсатилган бошқа иқтисодий суд мурожаатларига татбиқ этилади.

Имтиёздан фойдаланиш учун низо тадбиркорнинг тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ бўлиши ва мурожаат қилувчи кичик тадбиркорлик субъекти мақомига эга бўлиши керак.

50 фоизлик тартиб иқтисодий судга бериладиган барча ҳужжатларга эмас, Қонун иловасида алоҳида кўрсатилган мурожаат турларига нисбатан қўлланади.

Савол: Хусусий корхонанинг мол-мулки қарзни тўлаш учун етарли эмас. Қарздорликни корхона раҳбари ёки мулкдорининг шахсий мол-мулкидан ундириш мумкинми?

Жавоб: «Хусусий корхона тўғрисида»ги Қонуннинг 3-моддасига кўра, биринчи навбатда хусусий корхона ўз мажбуриятлари бўйича ўзига тегишли бутун мол-мулк билан жавоб беради.

Агар корхонанинг мол-мулки мажбуриятларни бажариш учун етарли бўлмаса, хусусий корхона мулкдори қонунчиликка мувофиқ ўзига тегишли мол-мулк билан субсидиар жавобгар бўлади.

Субсидиар жавобгарлик шуни англатадики, кредитор дастлаб талабни хусусий корхонага қўяди. Корхонанинг мол-мулки етарли бўлмаган қисми бўйича талаб мулкдорга қўйилиши мумкин.

Хусусий корхона раҳбари ҳар доим ҳам унинг мулкдори ҳисобланмайди. Шахсий мол-мулк билан субсидиар жавобгарлик, аввало, хусусий корхонанинг мулкдорига нисбатан қўлланади.

Қарзни мулкдорнинг шахсий мол-мулкидан ундириш кредиторнинг ўзбошимчалик билан ҳаракат қилиши орқали эмас, балки қонунчиликда белгиланган суд ва ижро тартибида амалга оширилади.

Савол: Қурилиш ташкилоти кредит олмоқчи. Кредит таъминоти сифатида қурилиши тугалланмаган бинони ипотекага қўйиш мумкинми?

Жавоб: «Ипотека тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ, қонунда белгиланган шартлар бажарилганда қурилиши тугалланмаган объект ипотека предмети бўлиши мумкин.

Қонуннинг 63-моддасига кўра, уй қуриш учун кредит ёки аниқ мақсадли қарз берилаётганда ипотека шартномасида мажбуриятни:

• қурилиши тугалланмаган объект;
• ипотекага қўювчи келгусида оладиган мол-мулк;
• келгусида юзага келадиган мулкий ҳуқуқлар билан таъминлаш назарда тутилиши мумкин.

Бунда ипотека предметига бўлган ҳуқуқ белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказилган бўлиши, ер участкасига бўлган ҳуқуқ ва объектнинг ҳуқуқий ҳолати ҳужжатлар билан тасдиқланиши керак.

Қонуннинг 63-моддаси ҳар қандай қурилиши тугалланмаган бинони автоматик равишда гаровга қўйиш ҳуқуқини бермайди. Банкнинг розилиги, объектнинг давлат рўйхатидан ўтказилганлиги ва ипотека шартномаси талаблари бажарилиши шарт.

Савол: Ташкилотнинг кичик тадбиркорлик субъекти эканлиги қандай аниқланади?

Жавоб: «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги Қонунга мувофиқ, кичик тадбиркорлик субъектларига якка тартибдаги тадбиркорлар, микрофирмалар ва кичик корхоналар киради.

Микрофирмалар учун ходимларнинг ўртача йиллик сони:

• ишлаб чиқариш тармоқларида — 20 нафаргача;
• хизмат кўрсатиш ва ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлмаган бошқа тармоқларда — 10 нафаргача;
• улгуржи ва чакана савдо ҳамда умумий овқатланиш соҳасида — 5 нафаргача бўлиши керак.

Кичик корхоналар учун энг юқори кўрсаткич фаолият соҳасига қараб:

• енгил, озиқ-овқат ва қурилиш материаллари саноатида — 200 нафаргача;
• металлга ишлов бериш, асбобсозлик, ёғочсозлик ва мебель саноатида — 100 нафаргача;
• машинасозлик, металлургия, ёқилғи-энергетика, кимё, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштириш ва қайта ишлаш ҳамда қурилишда — 50 нафаргача;
• фан, транспорт, алоқа, хизматлар, савдо, умумий овқатланиш ва бошқа ноишлаб чиқариш соҳаларида — 25 нафаргача этиб белгиланган.

Ходимларни ҳисоблашда ўриндошлик, пудрат ва бошқа фуқаролик-ҳуқуқий шартномалар асосида жалб қилинган шахслар, шунингдек филиал ва ваколатхоналарда ишловчилар ҳам инобатга олинади.

Айрим кредит, субсидия ва давлат дастурларида иштирокчиларни саралаш учун ходимлар сонидан ташқари йиллик тушум, фаолият муддати ёки бошқа махсус мезонлар белгиланиши мумкин.