Ҳимоя ҳуқуқини таъминлаш. Айбсизлик презумпцияси

Ҳимояланиш ҳуқуқининг мазмуни

Гумон қилинувчи, айбланувчи ва судланувчига ўзини ҳимоя қилиш учун барча имкониятлар таъминланиши шарт. Ҳимоя ҳуқуқи жиноят ишининг дастлабки босқичидан бошлаб суд ҳужжати ижро этилгунига қадар амал қилади.

Жиноят-процессуал кодексига мувофиқ, шахс:

нимада гумон қилинаётгани ёки айбланаётганини билиш;
адвокат ёрдамидан фойдаланиш;
ҳимоячи билан холи ва учрашувлар сони чекланмаган ҳолда кўришиш;
кўрсатув бериш ёки кўрсатув беришдан бош тортиш;
далиллар тақдим этиш;
илтимоснома ва рад қилиш тўғрисида ариза бериш;
суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суднинг қарорлари устидан шикоят қилиш;
она тилидан ва таржимон хизматидан фойдаланиш ҳуқуқига эга.

Шахс ушланган ёки гумон қилинувчи деб эътироф этилган пайтдан бошлаб адвокат ёрдамидан фойдаланиши мумкин.

Қонунда назарда тутилган ҳолларда юридик ёрдам давлат ҳисобидан кўрсатилади.

Сукут сақлаш ҳуқуқи

Ҳеч ким ўзига ва яқин қариндошларига қарши гувоҳлик беришга мажбур эмас. Гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг сукут сақлаши унинг айбдорлигини тасдиқловчи ҳолат сифатида баҳоланмаслиги керак.

Шахсга кўрсатув беришдан олдин унинг:

сукут сақлаш;
адвокат билан маслаҳатлашиш;
берган кўрсатувларидан иш бўйича далил сифатида фойдаланилиши мумкинлигини билиш ҳуқуқи тушунтирилиши лозим.

Айбсизлик презумпцияси

Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва Жиноят-процессуал кодексига кўра, шахснинг айби қонунда белгиланган тартибда исботланиб, суднинг қонуний кучга кирган ҳукми билан аниқланмагунга қадар у айбсиз ҳисобланади.

Айбсизлик презумпцияси қуйидагиларни англатади:

шахс ўзининг айбсизлигини исботлаши шарт эмас;
айбни исботлаш ваколатли давлат органлари зиммасида;
бартараф этиш имкони бўлмаган барча шубҳалар гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи фойдасига ҳал қилинади;
қонун қўлланилаётганда юзага келган шубҳалар ҳам шахс фойдасига талқин қилинади;
шахснинг ўз айбини тан олгани уни айблаш учун ягона далил бўла олмайди.

Айблов тахминларга асосланиши мумкин эмас. Айб ишончли, мақбул ва қонуний йўл билан олинган далиллар мажмуи билан исботланиши шарт.

Қонунга хилоф олинган далиллар

Қийноқ, зўравонлик, таҳдид, алдаш ёки инсон ҳуқуқларини чеклайдиган бошқа ноқонуний усуллар билан олинган маълумотлардан далил сифатида фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Шахснинг қийноқ ёки бошқа ноқонуний муомала ҳақидаги мурожаати қонунда белгиланган тартибда мажбурий текширилиши керак.

Ушлаб турилган шахснинг кафолатлари

Шахсга ушлаб туриш вақтида унинг ҳуқуқлари ва ушлаб турилиш асослари тушунарли тилда маълум қилиниши шарт. У адвокатига ёки яқин қариндошига ушлангани ва турган жойи ҳақида хабар бериш ҳуқуқига эга.

Суд қарорисиз шахсни 48 соатдан ортиқ ушлаб туриш мумкин эмас. Ушлаб туриш пайтида шахсга унинг ҳуқуқлари ва ушлаб турилиш асослари тушунтирилиши шарт.