Бозор иқтисодиёти, мулк ва рақобатнинг конституциявий кафолатлари

Бозор иқтисодиётининг конституциявий асоси

Давлат инсон фаровонлиги ва жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлаш учун қонунийлик, ижтимоий адолат ва бирдамлик принциплари асосида фаолият юритади.

Шу билан бирга, давлат:

бозор муносабатларини ривожлантиради;
ҳалол рақобат учун шароит яратади;
барча мулк шаклларининг тенглиги ва ҳуқуқий ҳимоясини кафолатлайди.

Бозор иқтисодиёти — товарлар, хизматлар ва ресурслар ҳаракати талаб, таклиф ва рақобат асосида шаклланадиган иқтисодий тизим.

Мулк шакллари тенг ҳимоя қилинадими?

Давлат, хусусий ва бошқа мулк шакллари тенг ҳуқуқли бўлиб, қонун билан ҳимоя қилинади.

Мулкдор:

мол-мулкка эгалик қилиш;
ундан фойдаланиш;
уни сотиш, ижарага бериш ёки бошқа тарзда тасарруф этиш ҳуқуқига эга.

Ҳеч ким суд қарорисиз ва қонунга зид равишда мол-мулкидан маҳрум этилиши мумкин эмас. Жамоат эҳтиёжлари учун мулкни олиб қўйиш қонунда белгиланган ҳолларда олдиндан ва тенг қийматда товон тўлаш шарти билан амалга оширилади.

Тадбиркорлик эркинлиги нимани англатади?

Тадбиркор қонунчиликка мувофиқ:

тақиқланмаган ҳар қандай фаолият билан шуғулланиш;
фаолият йўналишини мустақил танлаш;
шартномалар тузиш;
мол-мулк ва даромадини тасарруф этиш;
ташқи иқтисодий фаолиятда иштирок этиш ҳуқуқига эга.

Лицензия, рухсатнома ёки хабардор қилиш тартиби белгиланган фаолиятлар тегишли талабларга риоя этилган ҳолда амалга оширилади.

Ҳалол рақобат қандай ҳимоя қилинади?

Ҳалол рақобат — тадбиркорларнинг қонунга мувофиқ, тенг шартларда ва истеъмолчини чалғитмаган ҳолда рақобатлашиши.

Қуйидагиларга йўл қўйилмайди:

рақобатни чекловчи келишувлар;
бозордаги устун мавқени суиистеъмол қилиш;
инсофсиз рақобат;
савдолашувларда рақобатни сунъий чеклаш;
давлат органларининг айрим тадбиркорларга асоссиз афзаллик бериши.

Рақобат тўғрисидаги янги Қонун 2023 йил 4 октябрдан кучга кирган.

Ягона иқтисодий макон нимани англатади?

Ўзбекистон ҳудудида:

товарлар;
хизматлар;
меҳнат ресурслари;
молиявий маблағларнинг эркин ҳаракатланиши кафолатланади.

Қонунда назарда тутилмаган маҳаллий тўсиқлар, асоссиз рухсат талаблари ёки ҳудудлараро савдони чеклашга йўл қўйилмаслиги керак.

Қонунчиликда белгиланган санитария, хавфсизлик, солиқ, божхона ва лицензия талаблари бундан мустасно.

Ер хусусий мулк бўлиши мумкинми?

Ер қонунда белгиланган шартлар ва тартибда хусусий мулк бўлиши мумкин.

Ердан фойдаланиш:

унинг умуммиллий бойлик сифатида муҳофаза қилинишини;
оқилона фойдаланишни;
экологик талабларга риоя этишни;
бошқа шахслар ҳуқуқларини бузмасликни таъминлаши керак.

Ҳуқуқлар қандай ҳимоя қилинади?

Тадбиркор ёки мулкдор давлат органи, монопол корхона ёки бошқа шахснинг қонунга зид қарори ва ҳаракатидан норози бўлса:

юқори турувчи органга;
рақобат соҳасидаги ваколатли органга;
Бизнес-омбудсманга;
прокуратурага;
иқтисодий ёки маъмурий судга мурожаат қилиши мумкин.

Қонунга хилоф қарор ёки ҳаракат натижасида етказилган зарарни қоплаш талаб қилиниши мумкин.