Фирибгарлик ва унинг учун жавобгарлик

Фирибгарлик нима

Фирибгарлик — алдов ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан ўзганинг мол-мулкини ёки ўзганинг мол-мулкига бўлган ҳуқуқни қўлга киритишдир.

Фирибгарликда жабрланувчи мол-мулкни ташқи томондан қараганда ўзи топширади, лекин бу қарор алдаш ёки ишончдан ғаразли фойдаланиш таъсирида қабул қилинган бўлади.

Алдов:

— атайлаб ёлғон маълумот бериш;

— муҳим ҳақиқий ҳолатни яшириш;

— шахс, ваколат, товар, хизмат, нарх ёки ният ҳақида нотўғри тасаввур ҳосил қилиш;

— бошқа усулда жабрланувчини чалғитишда ифодаланиши мумкин.

Ишончни суиистеъмол қилиш эса қариндошлик, дўстлик, хизмат муносабати ёки бошқа ишончли алоқадан ғаразли мақсадда фойдаланишни англатади.

Оддий фирибгарлик учун жазо

Фирибгарликнинг асосий таркиби учун:

— 50 БҲМдан 100 БҲМгача жарима;

— 2 йилгача ахлоқ тузатиш ишлари;

— 1 йилдан 3 йилгача озодликни чеклаш;

— ёки 3 йилгача озодликдан маҳрум қилиш назарда тутилган.

Жавобгарлик қачон оғирлашади

Фирибгарлик:

— анча миқдорда;

— олдиндан тил бириктирган гуруҳ томонидан содир этилса,

100 БҲМдан 300 БҲМгача жарима, 3 йилгача ахлоқ тузатиш ишлари, 3 йилдан 5 йилгача озодликни чеклаш ёки озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланиши мумкин.

Қуйидаги ҳолатларда жавобгарлик янада оғир:

— кўп миқдорда;

— такроран ёки хавфли рецидивист томонидан;

— ахборот тизими, шу жумладан ахборот технологияларидан фойдаланиб содир этилса.

Бундай ҳолатда 300–400 БҲМ жарима, 2–3 йил ахлоқ тузатиш ишлари ёки 5 йилдан 8 йилгача озодликдан маҳрум қилиш белгиланиши мумкин.

Энг оғир ҳолатлар

Фирибгарлик:

— жуда кўп миқдорда;

— ўта хавфли рецидивист томонидан;

— уюшган гуруҳ томонидан ёки унинг манфаатларини кўзлаб;

— хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда содир этилса,

400–600 БҲМ жарима ёки 8 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш каби оғир жазолар қўлланилади.

Эслатма: Telegram, Instagram, сохта интернет-дўкон, фишинг ҳаволаси, сохта тўлов саҳифаси ёки бошқа рақамли технология орқали пулни алдов билан қўлга киритиш ҳолати оддий «компьютердан фойдаланиш» деб эмас, ахборот тизими ёки ахборот технологияларидан фойдаланилган фирибгарлик сифатида баҳоланиши мумкин. Аниқ квалификацияни суриштирув, тергов ва суд иш ҳолатларидан келиб чиқиб белгилайди.

Қарзни қайтармаслик ҳар доим фирибгарликми

Йўқ.

Шартнома бўйича пул олиб, кейин мажбуриятни бажармасликнинг ўзи автоматик равишда фирибгарлик дегани эмас.

Олий суд тушунтиришига кўра, фирибгарлик бўлиши учун шахсда ўзганинг мол-мулкини алдов йўли билан эгаллаш нияти мол-мулкни олишдан олдин мавжуд бўлгани аниқланиши керак.

Масалан, сохта ҳужжатлар, ёлғон кафолатлар, мавжуд қарзларни яшириш ёки мажбуриятни бошиданоқ бажармаслик ниятини кўрсатувчи бошқа ҳолатлар бундай ниятни тасдиқловчи далиллардан бўлиши мумкин.

Эслатма: оддий фуқаролик-ҳуқуқий низони «фирибгарлик» деб баҳолаш учун фақат қарз қайтарилмагани ёки шартнома бузилгани етарли эмас. Дастлабдан алдов орқали мулкни эгаллаш нияти исботланиши лозим.

Зарар қопланса нима бўлади

Фирибгарлик натижасида етказилган моддий зарар тўлиқ қопланган тақдирда Жиноят кодексининг 168-моддасига кўра озодликни чеклаш ва озодликдан маҳрум қилиш жазоси қўлланилмайди.

Бу шахс автоматик равишда жиноий жавобгарликдан озод бўлади дегани эмас. Суд қонунда назарда тутилган бошқа жазоларни қўллаши мумкин.

Фирибгарлик қурбони бўлганда нима қилиш керак

Фирибгарликдан жабрланган шахс ички ишлар органларига мурожаат қилиши мумкин.

Айниқса онлайн фирибгарликда:

— пул ўтказмаси ҳақидаги чеклар;

— банк реквизитлари;

— телефон рақамлари;

— аккаунт ва профил маълумотлари;

— ёзишмалар;

— аудио хабарлар;

— эълон ва веб-саҳифа скриншотлари;

— ҳаволаларни сақлаб қолиш мақсадга мувофиқ.

Агар банк картаси ёки ҳисоб рақамига кириш маълумотлари фирибгарга берилган бўлса, хавфсизлик чораларини кўриш учун банкка ҳам зудлик билан мурожаат қилиш керак.