Ногиронлиги бўлган шахслар меҳнатга оид якка тартибдаги муносабатларда бошқа ходимлар билан тенг ҳуқуқларга эга.

Шу билан бирга, уларга меҳнатни муҳофаза қилиш, иш вақти, дам олиш вақти, таътиллар ва бошқа меҳнат шартлари бўйича қонунчиликда назарда тутилган қўшимча кафолат ва имтиёзлар берилади.

Меҳнат шартлари ходимнинг ҳолатини ёмонлаштирмаслиги керак

Жамоа шартномаси, ички ҳужжатлар ёки меҳнат шартномасида белгиланадиган:

• иш ҳақи;
• иш вақти ва дам олиш вақти режими;
• йиллик меҳнат таътилининг давомийлиги;
• меҳнатни муҳофаза қилиш шартлари;
• бошқа меҳнат кафолатлари

қонунчиликда белгиланганидан кам бўлиши ёки ногиронлиги бўлган шахснинг ҳолатини бошқа ходимларга нисбатан ёмонлаштириши мумкин эмас.

Ходимнинг қонунчиликда белгиланган ҳуқуқларини чеклайдиган шартлар ҳақиқий ҳисобланмайди.

Ногиронлик белгиси бўйича камситиш тақиқланади

Ногиронлиги бўлган шахсга нисбатан:

• ишга қабул қилишда;
• меҳнат вазифаларини тақсимлашда;
• иш ҳақини белгилашда;
• малака оширишда;
• юқори лавозимга кўтаришда;
• меҳнат шартномасини бекор қилишда

ногиронлик белгиси бўйича камситишга йўл қўйилмайди.

Ногиронлиги сабабли шахс билан меҳнат шартномаси тузишни, уни лавозим бўйича кўтаришни рад этиш ёки меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббуси билан бекор қилиш мумкин эмас.

Бундан тиббий-ижтимоий эксперт комиссиясининг хулосасига кўра:

• ходимнинг соғлиғи касбий вазифаларини бажаришга монелик қилса;
• мазкур иш ходимнинг ўзи ёки бошқа шахсларнинг ҳаёти ва соғлиғига хавф туғдирса;
• меҳнат хавфсизлигига таҳдид солса

мустасно.

Тиббий тавсиялар иш берувчи учун мажбурий

Тиббий-ижтимоий эксперт комиссиясининг қуйидагилар ҳақидаги тавсиялари иш берувчи томонидан бажарилиши шарт:

• тўлиқсиз иш вақти режими;
• иш юкламасини камайтириш;
• иш жойини мослаштириш;
• махсус жиҳозлардан фойдаланиш;
• меҳнатнинг бошқа шарт-шароитлари.

Ногиронлиги бўлган шахсни соғлиғи ҳолатига кўра унга қарши кўрсатма бўлган ишда ишлатиш тақиқланади.

Мажбурий тиббий кўриклар

Ногиронлиги бўлган шахс ишга қабул қилинишидан олдин дастлабки мажбурий тиббий кўрикдан ўтказилади.

Ишга қабул қилинганидан кейин у ҳар йили мажбурий тиббий кўрикдан ўтказилиши керак.

Тиббий кўрик:

• иш берувчининг маблағлари ҳисобидан;
• иш вақтида;
• иш жойи ва ўртача иш ҳақи сақланган ҳолда

ўтказилади.

Тиббий кўрик харажатларини ходимнинг зиммасига юклашга йўл қўйилмайди.

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимларнинг иш вақти

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимлар учун иш вақтининг давомийлиги ҳафтасига 36 соатдан ошмаслиги керак.

Кунлик ишнинг ёки сменанинг давомийлиги тиббий-ижтимоий эксперт комиссияси тавсияларига мувофиқ белгиланади, аммо:

• олти кунлик иш ҳафтасида — 6 соатдан;
• беш кунлик иш ҳафтасида — 7 соат 30 дақиқадан

ошмаслиги лозим.

Қисқартирилган иш вақтида иш ҳақи камайтирилмайди

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимлар қисқартирилган иш вақтида ишласа ҳам, уларнинг меҳнатига ҳақ тўлаш тегишли касб ёки лавозимда тўлиқ иш вақтида ишлайдиган ходимлар учун белгиланган миқдорда амалга оширилади.

Яъни 36 соатлик иш ҳафтаси иш ҳақини камайтириш учун асос бўлмайди.

Хизмат сафари ва қўшимча ишларга жалб қилиш

Ногиронлиги бўлган ходимни:

• хизмат сафарига юбориш;
• тунги ишларга;
• иш вақтидан ташқари ишларга;
• дам олиш кунларидаги ишларга;
• ишланмайдиган байрам кунларидаги ишларга

фақат унинг розилиги билан жалб қилиш мумкин.

Бунда бундай иш тиббий-ижтимоий эксперт комиссияси тавсияларида ходим учун тақиқланмаган бўлиши керак.

Йиллик меҳнат таътили

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимларга ҳар йили камида 30 календарь кунлик меҳнат таътили берилади.

Улар йиллик меҳнат таътилидан ўзлари учун қулай бўлган вақтда фойдаланиш ҳуқуқига эга.

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимни йиллик меҳнат таътилидан чақириб олишга йўл қўйилмайди.

Ногиронлик иш йили давомида белгиланса

Агар иш йилининг бир қисми ходимга ногиронлик белгилангунига қадар, қолган қисми эса ногиронлик белгиланганидан кейинги даврга тўғри келса, йиллик меҳнат таътилининг давомийлиги ҳар бир даврга мутаносиб равишда ҳисобланади.

Худди шу тартиб ногиронлик иш йили давомида олиб ташланган ҳолатларга ҳам татбиқ этилади.

Иш ҳақи сақланмайдиган таътил

Иш берувчи I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимнинг ёзма аризасига кўра унга ҳар йили 14 календарь кунгача иш ҳақи сақланмайдиган таътил бериши шарт.

Бу таътилни бериш иш берувчининг хоҳишига боғлиқ эмас — ходим ёзма ариза берганда уни бериш мажбурий ҳисобланади.

Меҳнат шартномасини бекор қилиш

Ногиронликнинг ўзи меҳнат шартномасини бекор қилиш учун асос бўлмайди.

Агар тиббий хулосага кўра ходим аввалги ишини бажара олмаса, иш берувчи қонунчиликда белгиланган ҳолларда унга соғлиғига мос бўлган бошқа ишни таклиф қилиши керак.

Меҳнат шартномасини бекор қилишга фақат Меҳнат кодексида назарда тутилган асослар ва тартибга риоя этилган ҳолда йўл қўйилади.

Ходим ўз ҳуқуқларини қандай ҳимоя қилиши мумкин?

Ногиронлиги бўлган ходим меҳнат ҳуқуқлари бузилган тақдирда:

• иш берувчига;
• касаба уюшмасига;
• Давлат меҳнат инспекциясига;
• юқори турувчи органга;
• судга

мурожаат қилиши мумкин.

Ходим камситишни бартараф этиш, бузилган ҳуқуқини тиклаш, иш ҳақи ва бошқа тўловларни ундириш, шунингдек етказилган моддий ва маънавий зарарни қоплашни талаб қилиш ҳуқуқига эга.