1. Қурилмада ота-она назоратини ёқинг

Ота-она назорати — бола қурилмадан қачон ва қандай фойдаланишини бошқариш, хавфли сайт ва иловаларни чеклаш имконини берувчи созламалар.

Телефон, планшет, компьютер ва телевизорда боланинг ёшига мос алоҳида профиль яратиш керак.

Ота-она назорати орқали:

• кунлик экран вақтини белгилаш;
• тунги вақтда қурилмадан фойдаланишни чеклаш;
• иловаларни ўрнатишни рухсат билан амалга ошириш;
• ёшга мос бўлмаган сайт ва видеоларни блоклаш;
• харидларни парол ёки биометрик тасдиқлаш билан ҳимоялаш мумкин.

Назорат болани яширин кузатиш учун эмас, балки унинг ёшига мос хавфсиз рақамли муҳит яратиш учун қўлланилиши керак.

2. Боланинг шахсий маълумотларини ҳимоя қилинг

Шахсий маълумотлар — болани аниқлаш имконини берадиган исм, сурат, телефон рақами, манзил, мактаб, геолокация ва бошқа маълумотлар.

Болага қуйидагиларни бегона шахсларга юбориш мумкин эмаслигини тушунтириш керак:

• уй манзили ва телефон рақами;
• мактаб ёки боғча номи;
• паспорт ёки бошқа ҳужжат сурати;
• банк картаси маълумотлари ва СМС-кодлар;
• жорий геолокация;
• шахсий сурат ва видеолар;
• аккаунт пароли.

Ижтимоий тармоқдаги аккаунтни ёпиқ ҳолатга ўтказиш, геолокацияни ўчириш ва боланинг суратларини унинг хавфсизлигига зарар етказадиган маълумотлар билан бирга жойлаштирмаслик лозим.

3. Интернетдаги ҳар бир инсон ўзи айтган шахс бўлмаслиги мумкин

Болага интернетда танишган шахс билан ота-онага айтмасдан:

• шахсий ёзишмалар олиб бориш;
• сурат ёки видео юбориш;
• видеоалоқа қилиш;
• пул ўтказиш;
• учрашув белгилаш мумкин эмаслигини тушунтириш керак.

Бегона шахс болага совға, ўйин валютаси ёки машҳур блогер билан таништиришни ваъда қилиши мумкин. Бундай таклифлар шахсий маълумот ёки пулни қўлга киритиш учун ишлатилиши эҳтимол.

Интернетда танишган шахс билан учрашув фақат ота-она хабардор бўлган ва хавфсиз жамоат жойида ташкил этилган ҳолдагина мумкин.

4. Кибербуллингни оддий ҳазил деб қабул қилманг

Кибербуллинг — интернет орқали болани мунтазам ҳақоратлаш, масхара қилиш, қўрқитиш, обрўсизлантириш ёки унга босим ўтказиш.

Болада қуйидаги ўзгаришлар кузатилса, вазиятни ўрганиш керак:

• телефондан фойдалангандан кейин кайфияти бузилиши;
• аккаунтларини тўсатдан ўчириши;
• мактабга боришни истамаслиги;
• уйқуси ёки иштаҳаси ўзгариши;
• интернетда ким билан ёзишганини яшириши;
• қўрқув ёки безовталик пайдо бўлиши.

Кибербуллинг ҳолатида:

• ҳақоратли хабарларни ўчирмасдан скриншот қилиб сақлаш;
• қоидабузар аккаунтни блоклаш;
• ижтимоий тармоқ маъмуриятига шикоят юбориш;
• мактаб маъмурияти ёки психологга хабар бериш;
• таҳдид, товламачилик ёки зўравонлик аломатлари бўлса ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилиш лозим.

5. Фирибгарлик ва зарарли ҳаволаларни танишни ўргатинг

Болага қуйидаги хабарларга ишонмасликни тушунтириш керак:

• «соврин ютдингиз»;
• «аккаунтингиз ёпилади»;
• «бепул ўйин пули олинг»;
• «ушбу ҳаволани тезда очинг»;
• «СМС-кодни айтинг»;
• «ота-онангизга айтманг».

Шубҳали ҳаволага кирмаслик, номаълум файлни юкламаслик ва код ёки паролни ҳеч кимга бермаслик керак.

Аккаунтлар учун турли ва мураккаб пароллар ишлатиш ҳамда имкони бўлса икки босқичли тасдиқлашни ёқиш тавсия этилади.

Бола хавфли вазиятга тушса нима қилиш керак?

Болани айблаш ёки қурилмасини дарҳол тортиб олиш уни муаммони яширишга ундаши мумкин.

Аввало:

• болани хотиржам тинглаш;
• унга ёрдам беришингизни билдириш;
• ёзишмалар, аккаунт номи ва ҳаволаларни сақлаш;
• паролларни алмаштириш;
• зарарли аккаунтни блоклаш;
• тегишли платформага шикоят қилиш керак.

Агар болага нисбатан таҳдид, товламачилик, жинсий мазмундаги таклиф, шахсий суратларни тарқатиш ёки учрашувга мажбурлаш ҳолати бўлса, далилларни сақлаб, дарҳол ички ишлар органларига мурожаат қилиш лозим.

Ота-она учун асосий қоида

Бола интернетдаги муаммосини жазодан қўрқмасдан айта олиши керак.

Оилада:

• қайси сайт ва иловалардан фойдаланиш мумкинлиги;
• экран вақти;
• онлайн харидлар;
• бегона шахслар билан мулоқот;
• шахсий сурат ва маълумотларни жойлаштириш бўйича олдиндан тушунарли қоидалар белгиланиши мақсадга мувофиқ.