Қарз берилганлигини гувоҳлар орқали исботлаш

Қарз шартномасининг шакли

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг иккинчи қисмига мувофиқ, фуқаролар ўртасидаги қарз шартномаси қарз суммаси базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан ортиқ бўлса, оддий ёзма шаклда тузилиши шарт.

Агар шартнома тарафларидан бири юридик шахс бўлса, қарз суммасидан қатъи назар, шартнома ёзма шаклда тузилади.

Қарз шартномаси пул ёки ашё қарз олувчига топширилган пайтдан бошлаб тузилган ҳисобланади.

Тилхат ҳам ёзма далил ҳисобланади

Қарз шартномасининг ёзма шаклига риоя қилинган деб ҳисоблаш учун алоҳида мураккаб шартнома тузиш ҳар доим ҳам шарт эмас.

Қарз олувчи берган:

тилхат;
пулни олганлигини тасдиқловчи ҳужжат;
қарз суммаси ва уни қайтариш мажбуриятини кўрсатувчи бошқа ёзма ҳужжат қарз шартномасининг ёзма шаклини тасдиқлаши мумкин.

Тилхатда тарафларнинг маълумотлари, берилган сумма, валюта, пулни бериш санаси, қайтариш муддати ва қарз олувчининг имзоси кўрсатилиши мақсадга мувофиқ.

Гувоҳ кўрсатмасидан фойдаланиш чеклови

Агар қонун бўйича қарз шартномаси ёзма шаклда тузилиши шарт бўлса, лекин тарафлар бу талабга риоя қилмаган бўлса, бу ҳолат шартномани автоматик равишда ҳақиқий эмас деб топишга олиб келмайди.

Бироқ Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг биринчи қисмига мувофиқ, низо чиққан тақдирда тарафлар битимнинг:

тузилганлигини;
мазмунини;
бажарилганлигини фақат гувоҳларнинг кўрсатмалари билан тасдиқлаш ҳуқуқидан маҳрум бўлади.

Шу билан бирга тарафлар ёзма ва бошқа мақбул далилларни тақдим этиш ҳуқуқини сақлаб қолади.

Муҳим: ёзма шакл мажбурий бўлган қарз бўйича гувоҳнинг «пул берилганини кўрдим» деган кўрсатмасининг ўзи, одатда, қарз муносабатини исботлаш учун етарли ҳуқуқий асос бўлмайди.

Бошқа далиллар

Қарз муносабатини тасдиқлаш учун судга қуйидагилар тақдим этилиши мумкин:

қарз олувчининг тилхати;
банк ўтказмаси ёки тўлов ҳужжати;
қарздор қарзни тан олган ёзишмалар;
электрон хабарлар;
қарзнинг бир қисми қайтарилганини тасдиқловчи маълумотлар;
қонунга мувофиқ олинган бошқа ёзма, рақамли ёки ашёвий далиллар.

Банк ўтказмасининг ўзи ҳар доим ҳам пул айнан қарз сифатида берилганини исботламаслиги мумкин. Тўлов мақсади, тарафларнинг ёзишмалари ва бошқа ҳолатлар ҳам баҳоланади.

Қачон гувоҳ кўрсатмасидан фойдаланиш мумкин

Фуқаролар ўртасидаги қарз суммаси БҲМнинг ўн бараваридан ошмаса ва қонун ёки тарафлар келишувида ёзма шакл талаб қилинмаса, шартнома оғзаки тузилиши мумкин. Бундай ҳолатда гувоҳ кўрсатмалари бошқа далиллар билан биргаликда умумий тартибда баҳоланади.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1999 йил 24 сентябрдаги 16-сон қарорида ҳам ёзма шаклга риоя қилмаслик қарз шартномасини ўз-ўзидан ҳақиқий эмас қилиб қўймаслиги тушунтирилган.

Пул олинганлиги инкор этилмаса

Агар шахс пулни олганини инкор этмаса, лекин уни қарз эмас, ҳадя ёки бошқа асосда олганини билдирса, суд тарафлар тақдим этган барча далилларни текширади.

Ҳар бир тараф ўз талаби ёки эътирозига асос қилиб кўрсатаётган ҳолатларни исботлаши шарт.

Муҳим: катта миқдорда пул беришда оддий тилхат бўлса ҳам расмийлаштириш, пулни банк орқали ўтказиш ва тўлов мақсадида «қарз» деб кўрсатиш кейинги низоларнинг олдини олади.