Ҳакамлик суди афзалликлари, турлари ва иш юритиш доираси

Ҳакамлик суди тушунчаси

Ҳакамлик суди — фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқувчи низоларни, шу жумладан тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги иқтисодий низоларни ҳал этувчи нодавлат тузилма.

Ҳакамлик суди давлат суди ҳисобланмайди ва юридик шахс мақомига эга эмас. Низо мазкур судга тарафлар ўртасида тузилган ёзма ҳакамлик битими асосида топширилади.

Ҳакамлик судининг афзалликлари

Ҳакамлик муҳокамасида тарафлар қонун доирасида:

ҳакамлик судьяларининг сони ва уларни танлаш тартибини белгилаши;
муҳокама ўтказиладиган жой ва тилни келишиб олиши;
қўлланиладиган процессуал қоидаларни танлаши;
низони кўриб чиқиш муддатини белгилаши;
малакали ва мустақил ҳакамлик судьяларини танлаши мумкин.

Муҳокама, қоида тариқасида, ёпиқ мажлисда ўтказилади. Ҳакамлик судьяси муҳокама давомида ўзига маълум бўлган ахборотни тарафлар ёки уларнинг ҳуқуқий ворислари розилигисиз ошкор қилишга ҳақли эмас.

Муҳим: Ҳакамлик судининг процессуал мослашувчанлиги низо ҳар қандай ҳолатда давлат судига қараганда тезроқ ёки арзонроқ ҳал этилишини англатмайди. Муддат ва харажатлар танланган ҳакамлик судининг қоидалари, низонинг мураккаблиги ва тарафларнинг ҳаракатларига боғлиқ.

Ҳакамлик судларининг турлари

Доимий фаолият кўрсатувчи ҳакамлик суди

Доимий фаолият кўрсатувчи ҳакамлик суди нодавлат нотижорат ташкилоти томонидан ташкил этилади ва унинг ҳузурида фаолият кўрсатади.

У қуйидаги ҳаракатлар амалга оширилганидан кейин ташкил этилган ҳисобланади:

ҳакамлик судини ташкил этиш ҳақида қарор қабул қилинганда;
ҳакамлик судининг низоми ва регламенти тасдиқланганда;
камида 3 нафар ҳакамлик судьясидан иборат рўйхат тасдиқланганда.

Ташкил этувчи ННТ тегишли ҳужжатларнинг нусхаларини ҳакамлик суди жойлашган ҳудуддаги адлия органига юборади.

Муваққат ҳакамлик суди

Муваққат ҳакамлик суди тарафлар ўртасидаги муайян битта низони ҳал қилиш учун ташкил этилади ва низо кўриб чиқилганидан кейин ўз фаолиятини тугатади.

Муҳокама бошланишидан олдин раислик қилувчи ҳакамлик судьяси ёки низони якка тартибда кўрадиган ҳакамлик судьяси ҳакамлик битими нусхасини ҳамда суд ташкил этилганлиги ҳақидаги хабарномани тегишли адлия органига юборади.

Қайси низолар кўриб чиқилади

Ҳакамлик судлари:

шартномани бажариш;
қарзни ундириш;
етказиб бериш, пудрат, ижара ва хизмат кўрсатиш;
мулкий зарарни қоплаш;
тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги бошқа фуқаролик ва иқтисодий низоларни кўриб чиқиши мумкин.

Бироқ бунинг учун низо ҳакамлик битими билан қамраб олинган бўлиши керак.

Қайси низолар кўриб чиқилмайди

Ҳакамлик судлари қуйидаги муносабатлардан келиб чиқувчи низоларни ҳал этмайди:

маъмурий;
оилавий;
меҳнатга оид;
ер билан боғлиқ;
бинолар ва иншоотларга эгалик ҳуқуқини белгилашга оид;
бюджет маблағлари ёки давлат органлари, давлат ташкилотлари ва давлат иштирокидаги корхоналардан пул ундиришга оид;
қонун билан ҳакамлик муҳокамасига топширилиши тақиқланган бошқа низолар.

Давлат органлари, давлат ташкилотлари ва муассасалари, давлат иштирокидаги корхоналар ҳамда фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ҳакамлик судини ташкил этиши ва ҳакамлик битимининг тарафи бўлиши мумкин эмас.

Тартиб «Ҳакамлик судлари тўғрисида»ги Қонун билан белгиланади.