Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ва тиклаш

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш асослари

Ота-она ёки улардан бири қуйидаги ҳолларда ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиниши мумкин:

ота-оналик мажбуриятларини бажаришдан, шу жумладан алимент тўлашдан бўйин товласа;
узрсиз сабабларга кўра боласини туғуруқхона, даволаш, тарбия ёки ижтимоий ҳимоя муассасасидан олишдан бош тортса;
ота-оналик ҳуқуқини суиистеъмол қилса;
болага нисбатан шафқатсиз муомалада бўлса, жисмоний куч ишлатса ёки руҳий тазйиқ ўтказса;
муттасил ичкиликбозлик ёки гиёҳвандликка мубтало бўлса;
боласининг ёки эри (хотини)нинг ҳаёти ёхуд соғлиғига қарши қасддан жиноят содир этса.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш фақат суд тартибида амалга оширилади.

Даъво ота ёки она, уларнинг ўрнини босувчи шахслар, прокурор, васийлик ва ҳомийлик органи, болалар масалалари бўйича комиссиялар, етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болалар муассасалари ҳамда бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш вазифаси юклатилган бошқа орган ёки муассасалар томонидан киритилиши мумкин.

Иш прокурор ва васийлик ҳамда ҳомийлик органи иштирокида кўриб чиқилади. Суд бир вақтнинг ўзида боланинг таъминоти учун алимент ундириш масаласини ҳам ҳал қилади.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш оқибатлари

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган шахс:

болани тарбиялаш ва унинг манфаатларини ифода этиш ҳуқуқидан;
боладан келгусида таъминот олиш ҳуқуқидан;
болали фуқаролар учун белгиланган имтиёз ва нафақаларни олиш ҳуқуқидан маҳрум бўлади.

Бироқ у болани моддий таъминлаш ва алимент тўлаш мажбуриятидан озод қилинмайди.

Бола эса турар жойга бўлган мулк ёки ундан фойдаланиш ҳуқуқини, шунингдек ота-онаси ва бошқа қариндошлари билан туғишганликка асосланган мулкий ҳуқуқларини, жумладан мерос олиш ҳуқуқини сақлаб қолади.

Муҳим! Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ота-она ва бола ўртасидаги қариндошлик фактини бекор қилмайди ҳамда ота-онани алимент тўлашдан озод этмайди.

Агар болани иккинчи ота-онага бериш имкони бўлмаса ёки ота-онанинг ҳар иккаласи ҳуқуқдан маҳрум қилинса, бола васийлик ва ҳомийлик органи қарамоғига берилади.

Болани фарзандликка олишга ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақидаги суд қарори чиқарилганидан кейин камида олти ой ўтгач йўл қўйилади.

Ота-оналик ҳуқуқини тиклаш

Ота-она ўз хулқ-атворини, турмуш тарзини ва бола тарбиясига муносабатини ўзгартирган бўлса, унинг ота-оналик ҳуқуқи тикланиши мумкин.

Ҳуқуқни тиклаш ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган шахснинг даъвоси асосида суд тартибида амалга оширилади. Ишда прокурор ва васийлик ҳамда ҳомийлик органи иштирок этади. Даъво билан бирга болани ота-онага қайтариш талаби ҳам кўриб чиқилиши мумкин.

Суд тиклаш боланинг энг устун манфаатларига зид, деб ҳисобласа, боланинг фикрини инобатга олиб даъвони рад этиши мумкин.

Ўн ёшга тўлган болага нисбатан ота-оналик ҳуқуқини тиклашга фақат унинг розилиги билан йўл қўйилади. Агар бола фарзандликка олинган ва фарзандликка олиш бекор қилинмаган бўлса, ҳуқуқни тиклаш мумкин эмас.

Тартиб Ўзбекистон Республикасининг Оила кодексининг 79–82-моддалари билан белгиланган.